Z dziejów ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku po II wojnie światowej - S. Bronsztejn - książka historyczna wyd. 1993

Opis

największe po wojnie skupisko ludności żydowskiej w Polsce. Projekt utworzenia na byłych terenach niemieckich osadnictwa żydowskiego był inicjatywą Żydów, którzy w czasie wojny znaleźli się w niemieckich obozach pracy na tym terenie. Ich idea pozostania i utworzenia na Dolnym Śląsku osiedla żydowskiego uzyskała poparcie rządu polskiego i centralnych instytucji żydowskich. Powstanie w czerwcu 1945 Wojewódzkiego Komitetu Żydów na Dolnym Śląsku rozpoczyna okres zorganizowanej działalności wielu instytucji żydowskich, partii politycznych, kongregacji itp. na tym terenie. Do stycznia 1946, tj. do czasu rozpoczęcia repatriacji ( repatriacja Żydów polskich ze Związku Radzieckiego), na Dolnym Śląsku mieszkało około 18 tysięcy Żydów. Do kwietnia 1946 ich liczba wzrosła do około 90 tysięcy. Skupisko to liczyło ponad 40 miast i miasteczek, w których polscy Żydzi prowadzili działalność zawodową, kulturalną, partyjną. Istniały projekty stworzenia na Dolnym Śląsku autonomii żydowskiej, nie było jednak szans na zrealizowanie tego typu idei z przyczyn politycznych i społecznych. Latem 1946 nastąpiło załamanie osadnictwa żydowskiego na tym terenie. Wiązało się to z nasileniem emigracji Żydów z Polski po pogromie kieleckim. Zjawisko to dotyczyło Żydów w całej Polsce. W wyniku porozumienia między przedstawicielami rządu polskiego i polskich Żydów, półoficjalną emigrację Żydów z Polski skierowano przez tereny Dolnego Śląska. Wyciszenie nastrojów emigracyjnych jesienią 1946 i zahamowanie emigracji zimą 1947 rozpoczęło okres stabilizacji skupiska żydowskiego na tych ziemiach. Nieskrępowany rozwój osiedla żydowskiego trwał prawie przez dwa lata. Powstały nowe ośrodki kultury, szkoły, placówki zdrowia, biblioteki; swoją działalność prowadził teatr żydowski. Dolny Śląsk w tym czasie miał szczególne znaczenie dla polskich Żydów. Niektórzy decydowali się na przyjazd z Polski centralnej i zamieszkanie właśnie na tym terenie. Odgrywał on też ważną rolę w działalności żydowskich partii politycznych; był argumentem w zasadniczym ich sporze, dotyczącym kwestii wyjazdu Żydów z Polski. Doświadczenie Dolnego Śląska dawało podstawę sądzić, że można stworzyć na nowo skupisko żydowskie w Polsce. Następnym etapem w dziejach Żydów polskich było powstanie państwa Izrael i decyzja o emigracji z Polski kolejnych grup ludności żydowskiej. Duże znaczenie miały także zmiany polityczne, jakie się w tym czasie w kraju dokonywały. Stopniowo ograniczono Żydom możliwości swobodnego rozwoju. Na przełome 1949 i 1950 zlikwidowano bądź upaństwowiono wiele instytucji i placówek żydowskich. W latach 50. niewielka tylko część ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku wiązała się z jedyną organizacją żydowską, jaką było TSKŻ. Emigracja Żydów w 1956 i 1968 w dużym stopniu dotyczyła mieszkańców Dolnego Śląska (por. Marzec '68). Odrodzenie życia żydowskiego na tym terenie nastąpiło dopiero w latach 90. XX w. Istniejąca we Wrocławiu Gmina Żydowska przejęła synagogę, utworzono ośrodek spotkań młodzieży, swoją działalność wznowiły różne instytucje żydowskie. (Zob. też: bricha; „Nowe Życie”)